چرا اقتصاد ایران شکننده شد؟/ روایتی از بیست سال خطای راهبردی

به گزارش پایگاه خبری سرمایه و بورس، اقتصاد ایران طی دو دهه گذشته با مجموعه‌ای از بحران‌های همزمان مواجه شده که کاهش رفاه خانوارها، افزایش نااطمینانی و تضعیف ساختارهای تولیدی را به دنبال داشته است. مسعود نیلی، اقتصاددان و استاد دانشگاه صنعتی شریف، این وضعیت را حاصل «بیست سال خطای راهبردی سیاست‌گذاری» می‌داند که انباشت آن‌ها اقتصاد کشور را شکننده کرده است.

اقتصاد پرحادثه از اواسط دهه ۸۰

به گفته نیلی، اقتصاد ایران از اواسط دهه ۱۳۸۰ وارد دوره‌ای پرحادثه شد که با شوک‌های سیاسی، اقتصادی و بین‌المللی همراه بود. این تجربه‌ها اگرچه هزینه‌زا بودند، اما می‌توانند درس‌آموز باشند و مسیر تصمیم‌گیری‌های آینده را هدایت کنند. وی توصیه می‌کند روایت اقتصاد ایران «از انتها به ابتدا» مطالعه شود تا پیامدهای نهایی تحولات بهتر درک شود.

دو حمله تحریمی و پیامدهای متفاوت

اقتصاد ایران طی دو دهه گذشته دو بار با شوک تحریمی شدید روبه‌رو شد؛ نخست در سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲ و دوم در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸. تحریم اول بیشترین آسیب را به بخش صنعت وارد کرد و ارزش‌افزوده این بخش به شدت کاهش یافت، به‌گونه‌ای که مسیر رشد صنعتی پس از آن دیگر بازنگشت.

در تحریم دوم، آسیب به تولید صنعتی کمتر بود، اما تورم و بازار ارز تحت فشار شدیدی قرار گرفتند. تورم از محدوده ۲۰ درصد به ۳۰ و سپس ۴۰ درصد رسید و بازار ارز وارد نوسانات بی‌ثبات و مزمن شد، وضعیتی که تا امروز ادامه دارد.

اشتغال؛ ثبات مهم‌تر از سیاست‌گذاری

بررسی داده‌ها نشان می‌دهد که در فاصله سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۸، اشتغال افزایش یافته است؛ نه به دلیل مداخلات سیاستی، بلکه به دلیل ثبات نسبی اقتصاد. با این حال، بنگاه‌های بزرگ کمتر آسیب دیدند و بنگاه‌های خرد و کسب‌وکارهای کوچک بیشترین ضربه را متحمل شدند، در حالی که حدود نیمی از اشتغال کشور در همین بنگاه‌ها متمرکز است.

شکاف میان تولید و اشتغال

یکی از مسائل ساختاری اقتصاد ایران، جدایی محل تولید از محل اشتغال است. بخش عمده تولید ناخالص داخلی توسط بنگاه‌های بزرگ انجام می‌شود، اما اشتغال در بنگاه‌های خرد شکل گرفته است. این ساختار باعث شده تولید در «جزیره‌ای جداافتاده» از سایر بخش‌ها قرار گیرد و زنجیره ارزش داخلی شکل نگیرد. نتیجه این وضعیت، آسیب‌پذیری تولید و ثبات نسبی اشتغال است.

جمع‌بندی تحلیلی

اقتصاد ایران امروز حاصل انباشت دو دهه خطاهای راهبردی در سیاست‌گذاری، شوک‌های تحریمی، ضعف پیوندهای تولیدی و بی‌ثباتی مزمن اقتصادی است. نتیجه این مسیر، تولید آسیب‌دیده، تورم بالا، بازار ارز بی‌ثبات و معیشت فرسوده برای بخش بزرگی از جامعه بوده است و اصلاح آن نیازمند بازنگری عمیق در مسیر طی‌شده است.