پولداران فقیر در ایران چه کسانی هستند؟ کاهش قدرت خرید به شمال شهر تهران رسید

به گزارش پایگاه خبری سرمایه و بورس، افزایش هزینه‌های زندگی و تداوم تورم تنها سفره خانوارهای کم‌درآمد را کوچک‌تر نکرده، بلکه بخشی از خانوارهای شاغل و حتی گروه‌هایی از طبقه متوسط و بالاتر از متوسط را نیز با کاهش محسوس قدرت خرید مواجه کرده است. در این شرایط، پدیده‌ای که از آن با عنوان «پولداران فقیر» یاد می‌شود، بیشتر مورد توجه قرار گرفته؛ افرادی که همچنان صاحب خانه، خودرو یا سایر دارایی‌های ارزشمند هستند، اما درآمد و جریان نقدی آنها دیگر پاسخگوی هزینه‌های روزمره و سطح زندگی گذشته نیست.

این تغییر در سبک زندگی لزوماً با بیکاری یا خالی شدن سفره آغاز نمی‌شود. گاهی نخستین نشانه‌های آن را می‌توان در به تعویق افتادن هزینه‌هایی مانند درمان، تعمیر خودرو و مسکن، آموزش، تفریح یا سفر مشاهده کرد. در واقع، زمانی که خانوار برای حفظ هزینه‌های ضروری ناچار می‌شود مخارج قابل تعویق را حذف یا به آینده منتقل کند، می‌توان از کاهش حاشیه امن اقتصادی سخن گفت.

علی سعدوندی، اقتصاددان، درباره ریشه‌های این روند، کاهش تاب‌آوری خانوارها و پیامدهای ادامه‌دار شدن فشارهای اقتصادی توضیح داده است.

پدیده پولداران فقیر در ایران چیست؟

سعدوندی با اشاره به روند فقیر شدن تدریجی جامعه گفت این اتفاق روندی متعارف در اقتصادهای گرفتار بحران است و نمونه‌هایی از آن را می‌توان در کشورهایی مانند ونزوئلا و آرژانتین مشاهده کرد.

به گفته این اقتصاددان، در چنین شرایطی افرادی که در گذشته در طبقه متوسط یا حتی مرفه قرار داشته‌اند، به تدریج بخشی از توان مالی خود را از دست می‌دهند. او از شکل‌گیری پدیده «پولداران فقیر» به عنوان یکی از نشانه‌های این روند یاد کرد؛ افرادی که ممکن است در مناطق گران‌قیمت تهران صاحب ملک مناسب یا خودروی گران‌قیمت باشند، اما درآمد جاری آنها برای تأمین هزینه‌های روزمره کافی نیست.

او تاکید کرد این افراد غالباً حقوق‌بگیر یا بازنشسته هستند و مسئله اصلی آنها نه نبود دارایی، بلکه ضعف جریان نقدی است. به این معنا که ارزش اسمی دارایی‌ها همچنان بالاست، اما درآمد مستمر خانوار با هزینه‌های جاری تناسب ندارد.

کاهش قدرت خرید چگونه فقر را پنهان می‌کند؟

یکی از ویژگی‌های فقر تدریجی این است که لزوماً در آمارهای ظاهری دارایی خانوار دیده نمی‌شود. ممکن است فرد همچنان خانه یا خودرو داشته باشد، اما افزایش مداوم هزینه‌ها باعث شود دیگر توان پرداخت برخی مخارج را مانند گذشته نداشته باشد.

به همین دلیل، به تعویق انداختن درمان، تعمیرات، سفر، آموزش یا هزینه‌های رفاهی می‌تواند از نشانه‌های کاهش قدرت خرید باشد. در چنین وضعیتی، خانوار برای حفظ تعادل بودجه خود ابتدا هزینه‌های غیرضروری یا قابل تعویق را کنار می‌گذارد و در صورت ادامه فشار، دامنه این کاهش مصرف می‌تواند به سایر بخش‌ها نیز سرایت کند.

چرا طبقه متوسط ایران در معرض فقر قرار گرفته است؟

این اقتصاددان علت اصلی این وضعیت را مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و غیراقتصادی می‌داند. به گفته سعدوندی، وقوع جنگ، تحریم‌ها، محاصره اقتصادی و مهم‌تر از همه تورم ناشی از ناترازی در بودجه و نظام بانکی، از عوامل اثرگذار بر کاهش توان مالی خانوارها بوده‌اند.

او همچنین افزایش نااطمینانی را یکی دیگر از عوامل مهم عنوان کرده است. در شرایطی که خانوارها و فعالان اقتصادی نسبت به آینده درآمد، هزینه و بازدهی سرمایه‌گذاری اطمینان کافی ندارند، تصمیم‌گیری اقتصادی دشوارتر می‌شود و تمایل به مصرف، سرمایه‌گذاری و پذیرش هزینه‌های بزرگ کاهش پیدا می‌کند.

آیا آمار رسمی فقر در ایران، کاهش کیفیت زندگی را نشان می‌دهد؟

سعدوندی در پاسخ به این پرسش که آیا آمار رسمی می‌تواند ابعاد این تغییر را به‌درستی نشان دهد، اعلام کرد در حال حاضر آمار مشخصی در اختیار ندارد، اما پیش‌بینی کرد در آینده اطلاعات مربوط به کاهش تولید، افزایش نابرابری و تغییرات ضریب جینی منتشر شود.

او در عین حال نسبت به کاهش مصرف برخی اقلام ضروری، به‌ویژه پروتئین، هشدار داد و آن را دارای پیامدهای بلندمدت برای جامعه دانست. از نگاه او، کاهش مصرف مواد غذایی ضروری می‌تواند در بلندمدت پیامدهایی برای انرژی، یادگیری و کیفیت سرمایه انسانی داشته باشد.

حاشیه امن اقتصادی خانوارها چگونه از بین می‌رود؟

یکی از مهم‌ترین پیامدهای تورم مستمر، کاهش حاشیه امن اقتصادی خانوارهاست. خانواری که پیش‌تر بخشی از درآمد خود را پس‌انداز می‌کرد یا برای هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده ذخیره داشت، ممکن است به مرور زمان تمام درآمد خود را صرف هزینه‌های جاری کند.

در چنین شرایطی، یک شوک مانند هزینه درمان، تعمیر خودرو، خرابی لوازم منزل یا کاهش موقت درآمد می‌تواند بودجه خانوار را تحت فشار جدی قرار دهد. بنابراین کاهش حاشیه امن اقتصادی به معنای کاهش توان خانوار برای مواجهه با شوک‌های آینده نیز هست.

سعدوندی نیز معتقد است تاب‌آوری اقتصادی خانوارها به شدت کاهش یافته و با وقوع شوک‌های بعدی، این ظرفیت می‌تواند بیش از پیش تضعیف شود.

ادامه فقر چه اثری بر اقتصاد ایران دارد؟

این اقتصاددان هشدار داد در صورت تداوم روند موجود، اقتصاد ایران به شکل مستمر کوچک‌تر خواهد شد. از نگاه او، با توجه به سهم بالای بخش خدمات در اقتصاد، کاهش توان خرید خانوارها می‌تواند تنها محدود به بخش مصرف نباشد و فعالیت بسیاری از بنگاه‌های خدماتی و تولیدی را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

کاهش تقاضای خانوار در نهایت می‌تواند به افت فروش بنگاه‌ها، کاهش سرمایه‌گذاری و کاهش انگیزه برای توسعه فعالیت‌های اقتصادی منجر شود. به همین دلیل، فرسایش قدرت خرید تنها یک مسئله اجتماعی نیست و می‌تواند به یک مسئله مهم برای رشد اقتصادی نیز تبدیل شود.

چرا فقط کالابرگ نمی‌تواند تمام مسئله فقر را حل کند؟

سعدوندی درباره سیاست‌های حمایتی نیز انتقاداتی مطرح کرده و معتقد است تمرکز سیاست‌گذاری صرفاً بر پرداخت کالابرگ، همه ابعاد فقر را پوشش نمی‌دهد.

او با اشاره به وضعیت برخی تولیدکنندگان مواد غذایی، از جمله کشاورزان، گفت ممکن است افرادی که در زنجیره تولید مواد غذایی فعالیت می‌کنند، خود در زمره اقشار کم‌درآمد قرار داشته باشند، اما مسئله آنها صرفاً دریافت کالابرگ نیست و باید ریشه‌های اقتصادی ضعف درآمد نیز مورد توجه قرار گیرد.

از دیدگاه این اقتصاددان، حمایت مستقیم از درآمد خانوار می‌تواند یکی از روش‌های جبرانی باشد. او به تجربه‌ها و پیشنهادهای مطرح‌شده در اقتصادهای دیگر نیز اشاره کرده و بر استفاده از زیرساخت‌های موجود برای پرداخت مستقیم حمایت نقدی تاکید دارد.

نااطمینانی اقتصادی؛ عامل تشدید فقر تدریجی

افزایش نااطمینانی در اقتصاد می‌تواند اثر تورم را برای خانوارها شدیدتر کند. زمانی که مردم نسبت به آینده قیمت‌ها، درآمد و هزینه‌های خود اطمینان ندارند، برنامه‌ریزی مالی دشوارتر می‌شود و تصمیم‌های مصرفی و سرمایه‌گذاری نیز به سمت احتیاط بیشتر حرکت می‌کند.

در این شرایط، حتی خانواری که هنوز شغل و دارایی دارد، ممکن است از نظر کیفیت زندگی و توان مصرفی در مسیر نزولی قرار گیرد. همین وضعیت، مفهوم «پولدار فقیر» را برجسته می‌کند؛ یعنی فاصله‌ای که میان ارزش دارایی‌های خانوار و جریان درآمد نقدی آن ایجاد شده است.

کاهش مصرف خانوار؛ زنگ خطر برای آینده اقتصاد

ادامه کاهش قدرت خرید می‌تواند الگوی مصرف جامعه را تغییر دهد. خانوارها معمولاً در نخستین مرحله، هزینه‌هایی را حذف می‌کنند که امکان به تعویق انداختن آنها وجود دارد؛ اما در صورت ادامه تورم و کاهش درآمد واقعی، فشار می‌تواند به هزینه‌های ضروری نیز منتقل شود.

در بلندمدت، کاهش مخارج آموزش، درمان، تفریح، تغذیه باکیفیت و تعمیر و نگهداری دارایی‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از بودجه خانوار داشته باشد و بر سرمایه انسانی، بهره‌وری، تقاضای داخلی و ظرفیت رشد اقتصادی اثر بگذارد.

بر اساس دیدگاه مطرح‌شده از سوی علی سعدوندی، مسئله فقر در ایران را نمی‌توان تنها با شاخص‌هایی مانند مالکیت خانه یا خودرو سنجید. ممکن است خانواری همچنان دارایی قابل توجهی داشته باشد، اما افت درآمد واقعی و افزایش هزینه‌ها آن را در وضعیتی قرار دهد که برای تأمین مخارج جاری با مشکل مواجه شود.

به این ترتیب، پدیده «پولداران فقیر» را می‌توان در چارچوب شکاف میان دارایی و جریان نقدی، کاهش قدرت خرید، افزایش نااطمینانی و فرسایش تدریجی حاشیه امن اقتصادی خانوارها بررسی کرد؛ روندی که در صورت تداوم، علاوه بر تغییر سبک زندگی مردم، می‌تواند آثار گسترده‌تری بر تقاضای داخلی و اندازه اقتصاد ایران داشته باشد.