رانت و فساد در بازار خودرو؛ نقش پیش‌فروش و قرعه‌کشی

به گزارش پایگاه خبری سرمایه و بورس، صنعت خودروسازی ایران این روزها با چالش‌های جدی مواجه است؛ از زیان انباشته چند صد هزار میلیارد تومانی گرفته تا مشکلات قیمت‌گذاری دستوری و ناتوانی در رقابت با صنایع دیگر. کارشناسان اقتصادی معتقدند ریشه اصلی این مشکلات نه ضعف مدیریتی، بلکه ساختار معیوب قیمت‌گذاری، مداخلات دولتی و ناکارآمدی زنجیره تولید است.

دلایل زیان انباشته صنعت خودرو

برخلاف صنایعی مانند پتروشیمی، فولاد یا سیمان که محصولات آن‌ها به‌عنوان نهاده یا برای صادرات استفاده می‌شوند، خودرو مستقیماً به مصرف‌کننده نهایی می‌رسد و تحت فشار مداوم قیمت‌گذاری دستوری است. صنایع بالادستی توانسته‌اند از مزیت مواد اولیه ارزان بهره ببرند و از طریق بورس کالا قیمت رقابتی پیدا کنند، اما خودرو هیچ‌گاه این مسیر را به‌طور پایدار طی نکرده است.

نقش قیمت‌گذاری دستوری و رانت در بازار خودرو

ریشه اصلی فساد و رانت در صنعت خودرو به قیمت‌گذاری دستوری بازمی‌گردد. وقتی قیمت‌ها با تأخیر و پایین‌تر از هزینه تمام‌شده تعیین می‌شوند، تقاضای مازاد شکل می‌گیرد و دلالان از طریق کارت‌های ملی یا واسطه‌گری سود می‌برند. سیستم‌هایی مانند پیش‌فروش و قرعه‌کشی نیز این مشکل را تشدید می‌کنند. تنها مدلی که می‌تواند این چرخه معیوب را متوقف کند، عرضه خودرو در بورس کالا است؛ جایی که قیمت‌ها در فضایی رقابتی و شفاف کشف می‌شوند و رانت کاهش می‌یابد.

تجربه عرضه خودرو در بورس کالا

تجربه گذشته نشان داد که عرضه محدود خودرو در بورس کالا موفقیت‌آمیز نبوده است؛ تنها ۵ درصد تولیدات در بورس عرضه شد و کاهش عرضه خودروسازان نیز التهاب بازار را افزایش داد. برای اثرگذاری واقعی، کل تولید باید در بورس کالا عرضه شده و با مدیریت عرضه، کسری بازار کنترل شود.

تأثیر نبود رقابت‌پذیری بر صنعت خودرو

محدودیت واردات و تخصیص ناکافی ارز باعث شده است که مونتاژکاران در دوران تحریم بیشترین سود را کسب کنند، در حالی که تولید خودروسازان اصلی کاهش یافته است. فشار سیاست‌گذار مستقیماً بر صنعت خودرو وارد می‌شود و اختلاف میان قیمت کارخانه و بازار روزبه‌روز بیشتر می‌شود.

راهکارهای اصلاح ساختار صنعت خودرو

کارشناسان تاکید دارند که ایجاد رقابت واقعی و اعطای امتیاز متناسب با تکالیف خودروسازان ضروری است. زنجیره ارزش باید متعادل شود؛ وقتی قطعه‌سازی سودآور است و خودروسازان زیان‌ده، ساختار صنعتی به هم می‌ریزد. همچنین با توجه به نوسانات شدید نرخ ارز، قیمت خودرو باید به‌صورت شفاف و با مکانیزم مشخص تعدیل شود تا هم تولیدکننده و هم مصرف‌کننده از رانت و نوسان شدید قیمت‌ها در امان باشند.