جنگ چگونه رشد اقتصادی ایران را تغییر داد؟ از سقوط نفت و صنعت تا رشد کشاورزی

به گزارش پایگاه خبری سرمایه و بورس، منفی شدن رشد اقتصادی ایران در بهار ۱۴۰۵ با توجه به شرایط حاکم بر اقتصاد کشور، چندان دور از انتظار نبود. اقتصاد ایران در این دوره با تبعات جنگ و افزایش نااطمینانی مواجه بود و حتی در مقاطعی که درگیری نظامی متوقف شد، شرایط را نمی‌توان یک وضعیت کاملاً باثبات و عادی در نظر گرفت. طبیعی است که چنین شرایطی آثار متفاوتی بر بخش‌های مختلف اقتصاد بر جای بگذارد و شدت این آثار نیز برای همه بخش‌ها یکسان نباشد.

چرا رشد اقتصادی ایران در بهار ۱۴۰۵ منفی شد؟

یکی از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر رشد اقتصادی در این دوره، اختلال در فعالیت‌های اقتصادی و افزایش ریسک‌های مرتبط با تجارت خارجی بود. در شرایط جنگی، بخش‌هایی از اقتصاد که ارتباط مستقیم‌تری با خارج از کشور دارند، معمولاً با آسیب بیشتری مواجه می‌شوند.

هرچه یک بخش اقتصادی وابستگی بیشتری به صادرات، واردات، تأمین مواد اولیه خارجی یا مراودات بین‌المللی داشته باشد، در زمان افزایش محدودیت‌های خارجی و اختلال در تجارت، آسیب‌پذیری بیشتری خواهد داشت.

از این منظر، منفی شدن رشد اقتصادی در بهار ۱۴۰۵ را باید در کنار شرایط خاص اقتصاد کشور و آثار مستقیم و غیرمستقیم جنگ بر فعالیت‌های اقتصادی بررسی کرد.

کدام بخش‌های اقتصاد ایران بیشتر آسیب دیدند؟

بیشترین اثر شرایط جنگی را می‌توان در بخش‌هایی مشاهده کرد که وابستگی بالاتری به تجارت خارجی دارند.

در رأس این بخش‌ها، صنعت نفت قرار می‌گیرد. پس از نفت نیز صنایعی قرار دارند که یا ماهیت صادرات‌محور دارند یا زنجیره تولید آنها به واردات مواد اولیه، تجهیزات و کالاهای واسطه‌ای وابسته است.

در چنین شرایطی، اختلال در روابط خارجی می‌تواند هم صادرات را تحت تأثیر قرار دهد و هم تأمین نهاده‌های مورد نیاز تولید را دشوارتر کند. به همین دلیل انتظار می‌رود بخش نفت و گروه صنایع و معادن با کاهش بیشتری در سطح فعالیت اقتصادی مواجه شده باشند.

چرا کشاورزی رشد مثبت داشت؟

در مقابل، بخش‌هایی از اقتصاد که وابستگی کمتری به تجارت خارجی دارند، می‌توانند در برابر شوک‌های خارجی مقاومت بیشتری نشان دهند.

کشاورزی نمونه مشخصی از این وضعیت است. بخش قابل توجهی از زنجیره فعالیت‌های کشاورزی در داخل کشور انجام می‌شود و همین مسئله باعث می‌شود این بخش نسبت به صنایعی که وابستگی بیشتری به صادرات و واردات دارند، آسیب‌پذیری کمتری در برابر اختلالات خارجی داشته باشد.

از همین منظر، ثبت رشد مثبت بخش کشاورزی در بهار ۱۴۰۵ قابل توضیح است و تفاوت عملکرد این بخش با نفت و صنایع و معادن را می‌توان تا حد زیادی به تفاوت میزان وابستگی آنها به اقتصاد خارجی نسبت داد.

خدمات چگونه از کاهش قدرت خرید مردم آسیب می‌بیند؟

بخش خدمات شرایط متفاوتی دارد. اگرچه بسیاری از فعالیت‌های خدماتی در داخل کشور انجام می‌شوند و وابستگی مستقیم آنها به تجارت خارجی نسبتاً محدود است، اما خدمات به‌شدت به درآمد و قدرت خرید خانوارها وابسته است.

زمانی که فعالیت اقتصادی در بخش‌هایی مانند نفت و صنعت کاهش پیدا می‌کند، درآمد ایجادشده در اقتصاد نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. کاهش درآمد می‌تواند در مرحله بعد تقاضا برای خدمات را کاهش دهد و از این مسیر، بخش خدمات نیز از رکود در سایر بخش‌های اقتصاد تأثیر بپذیرد.

بنابراین، داخلی بودن زنجیره تولید خدمات به این معنا نیست که این بخش از شوک‌های اقتصادی کاملاً مصون است؛ چراکه قدرت خرید و سطح تقاضای مردم نقش مهمی در فعالیت این بخش دارد.

وابستگی به اقتصاد خارجی؛ عامل تفاوت رشد بخش‌ها

تفاوت عملکرد بخش‌های مختلف اقتصاد ایران در بهار ۱۴۰۵ را می‌توان تا حد زیادی با میزان ارتباط آنها با اقتصاد خارجی توضیح داد.

بخش‌هایی که وابستگی بیشتری به صادرات، واردات و تجارت خارجی دارند، در زمان ایجاد اختلال در روابط خارجی با ریسک بیشتری مواجه می‌شوند. در مقابل، هرچه زنجیره تولید یک بخش بیشتر در داخل کشور متمرکز باشد، ظرفیت آن برای مقاومت در برابر شوک‌های خارجی افزایش پیدا می‌کند.

به همین دلیل، نمی‌توان اثر جنگ بر رشد اقتصادی را برای همه بخش‌ها یکسان در نظر گرفت. ساختار هر بخش، میزان وابستگی آن به خارج و همچنین میزان حساسیت آن به قدرت خرید داخلی، تعیین می‌کند که شدت آسیب اقتصادی چقدر باشد.

آینده رشد اقتصادی ایران بعد از جنگ چه می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره رشد اقتصادی ایران، مسیر اقتصاد پس از پایان جنگ است.

برای بازگشت اقتصاد به مسیر رشد و جلوگیری از تداوم رشد منفی، در کوتاه‌مدت مدیریت شرایط جنگی و عبور موفق از این دوره اهمیت زیادی دارد. نحوه پایان جنگ می‌تواند آثار قابل توجهی بر چشم‌انداز اقتصاد ایران داشته باشد.

اگر پایان جنگ با ایجاد گشایش اقتصادی و کاهش فشارهای تحریمی همراه شود، امکان بازگشت تدریجی اقتصاد ایران به نرخ‌های رشد بالاتر افزایش پیدا می‌کند.

در مقابل، اگر پس از پایان جنگ تغییر محسوسی در روابط خارجی و فشارهای اقتصادی ایجاد نشود، ممکن است اقتصاد ایران صرفاً به شرایط پیش از جنگ بازگردد؛ شرایطی که در آن نیز به دلیل تداوم محدودیت‌های خارجی، دستیابی به رشد اقتصادی قابل توجه با محدودیت مواجه بود.

رشد اقتصادی ایران در سال‌های آینده به چه عواملی بستگی دارد؟

چشم‌انداز رشد اقتصادی ایران تنها به عملکرد بخش‌های مختلف در داخل کشور وابسته نیست. نحوه مدیریت شرایط موجود، چگونگی پایان جنگ و سیاست‌های اقتصادی پس از آن می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در مسیر اقتصاد داشته باشد.

مهم‌تر از همه، میزان استفاده از شرایط پس از جنگ برای ایجاد گشایش اقتصادی و کاهش فشارهای ناشی از تحریم‌هاست. در صورتی که چنین فرصتی ایجاد شود، بخش‌هایی مانند نفت، صنعت و تجارت خارجی می‌توانند ظرفیت بیشتری برای بازگشت به رشد داشته باشند.

در غیر این صورت، حتی با پایان درگیری نظامی، محدودیت‌های ساختاری اقتصاد و فشارهای خارجی می‌تواند همچنان مانعی برای دستیابی به رشد اقتصادی پایدار باشد.

در نهایت، منفی شدن رشد اقتصادی ایران در بهار ۱۴۰۵ را باید در چارچوب شرایط خاص این دوره بررسی کرد. تفاوت عملکرد نفت، صنایع و معادن، کشاورزی و خدمات نیز نشان می‌دهد شدت اثرگذاری شوک‌های اقتصادی بر بخش‌های مختلف یکسان نیست و میزان وابستگی به تجارت خارجی، صادرات، واردات و قدرت خرید داخلی در تعیین مسیر هر بخش نقش مهمی دارد.